baza_informacji baza_informacji
baza_informacji
baza_informacji Baza informacji strzalka System szkoleń BHP   baza_informacji

Spis treści

Wprowadzenie

Nieustanny i coraz szybszy rozwój przemysłu prowadzi do tego, że współczesne społeczeństwo, aby nadążyć za zmianami, musi cały czas dokształcać się niezależnie od wieku. W kształceniu osób dorosłych jedno z pierwszych narzucających się pytań to:

czy osoby dorosłe są w stanie uczyć się efektywnie? Odpowiedź twierdząca na to pytanie jest podstawą tworzenia systemów kształcenia zawodowego. Każda dobra firma dba o to, aby posiadać dobrze wykształconą kadrę kierowniczą, czyli posiadać wysokiej klasy specjalistów. Ludzie ci, stanowiący pewien zasób wiedzy, tworzą, zarządzają, i wykorzystują inne zasoby tkwiące w pracownikach.

W obecnym świecie za pozytywną cechę uważa się podnoszenie poziomu wiedzy, zdobywanie nowych kwalifikacji.

Procesem kształcenia ludzi dorosłych zajmuje się andragogika - dział pedagogiki obejmujący zagadnienia związane z wychowaniem i nauczaniem młodzieży pracującej i ludzi dorosłych. Jest to ogólna teoria procesów edukacyjnych sformowana z myślą o celach, treściach, zasadach, metodach, formach i środkach kształcenia ludzi dorosłych.[1]

Jak powinno wyglądać szkolenie właściwie przygotowane, aby zachęciło słuchaczy i przyniosło właściwy efekt?

Wykorzystanie nowoczesnych środków dydaktycznych w edukacji jest jednym z determinantów optymalizujących współczesny proces kształcenia. W epoce lawinowego rozwoju elektroniki i nowych technologii nowoczesne środki nauczania powinny spełniać rolę o wiele bardziej istotną niż kiedykolwiek dotąd. Wydaje się, iż w efektywnym ich użyciu w procesie edukacyjnym tkwi potencjalnie najważniejsze źródło postępu dydaktycznego.

Celem tej pracy jest przedstawienie zarówno stanu prawnego w zakresie systemu jak i obowiązku organizowania szkoleń z dziedziny bezpieczeństwa i higieny pracy, oraz przedstawienie sposobu przygotowywania ich przy wykorzystaniu nowoczesnej techniki i osiągniętej już wiedzy.

Rozdział 1. Pojęcie bezpieczeństwa pracy

1.1.Konstytucyjne prawo do bezpiecznych warunków pracy

Bezpieczeństwo i higiena pracy to ogólnie mówiąc stan warunków oraz organizacji pracy i zachowań pracowników, zapewniający wymagany poziom ochrony ich zdrowia oraz życia przed zagrożeniami występującymi w środowisku pracy.

Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z 2 kwietnia 1997r. regulując wolności, prawa i obowiązki człowieka i obywatela w art.66 ust. 1 mówi, „każdy ma prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, zaś sposób realizacji tego prawa oraz obowiązki pracodawcy określa ustawa".[2]

Z tak skonstruowanego przepisu wynika, że Konstytucja obejmuje ochroną nie tylko pracownika, lecz każdego obywatela świadczącego pracę, bez względu na jej podstawę prawną. Poza tym w rozdziale I Konstytucji państwo zagwarantowało sobie sprawowanie nadzoru nad warunkami wykonywania pracy, stwierdzając jasno, że każda praca jest pod ochroną. W konsekwencji takich zapisów, nie ulega wątpliwości, iż obowiązek zapewnienia bezpiecznych i higienicznych warunków pracy dotyczy każdego obywatela świadczącego pracę.

W Konstytucji z 1952r. zapewniano jedynie prawo do ochrony zdrowia między innymi poprzez stałe polepszanie warunków bezpieczeństwa, ochrony i higieny pracy, co świadczyłoby o tym, iż państwo „zamierza" to robić. Ale zmierzać w określonym celu można bardzo długo i mało skutecznie.

W obecnym stanie prawnym Konstytucja zapewnia prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy, a szczegóły w tym zakresie ustalić ma ustawa.

Reasumując, pod pojęciem bezpiecznych warunków pracy należy rozumieć taki stan warunków pracy, który nie będzie powodował wypadków przy pracy, chorób zawodowych lub innych chorób związanych z tymi warunkami. Sposób realizacji tego prawa oraz obowiązki pracodawcy z tym związane określa Kodeks pracy[3]

Ochrona pracy - to ogół norm prawnych służących zabezpieczeniu danej osoby przed utratą życia, a także eliminujących lub ograniczających niekorzystny wpływ pracy na zdrowie fizyczne i psychiczne.

1.2.Regulacje w sprawie bezpieczeństwa pracy i ochrony zdrowia oraz szkoleń zawarte w dyrektywach Unii Europejskiej

W prawie wspólnotowym bezpieczeństwo pracy i ochronę zdrowia pracowników postrzega się jako interes społeczny, polegający na dążeniu do powszechnego polepszenia warunków środowiska pracy a nie tylko jako indywidualny interes pracownika.

Dyrektywa Wspólnot Europejskich jest jednym z rodzajów aktów prawnych przyjmowanych przez Radę Unii Europejskiej i Parlament Europejski. Nie zawiera ona norm prawnych, a jedynie wymaga od państw członkowskich UE podjęcia działań koniecznych do osiągnięcia celów w niej określonych, podając przy tym termin w jakim jej postanowienia powinny być wdrożone do prawa krajowego. Komisja Europejska sprawuje też kontrolę wykonywania postanowień dyrektyw w państwach członkowskich.

Podstawą do stanowienia prawa w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy w Unii Europejskiej jest Traktat Rzymski. Dyrektywy wydane na podstawie art.100

(obecnie 94) tegoż Traktatu zwane „dyrektywami nowego podejścia" określają wymagania w zakresie ochrony bezpieczeństwa, ochrony środowiska naturalnego i ochrony konsumentów, niezbędne do ustanowienia i funkcjonowania jednolitego rynku wewnętrznego. Owo nowe podejście oznacza ustanowienie w prawie Unii tzw. wymagań zasadniczych zamiast szczegółowych parametrów technicznych.[4]

Podstawowym aktem prawnym Wspólnot Europejskich z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy jest Dyrektywa Rady 89/391/EWG w sprawie wprowadzenia środków w celu zwiększenia bezpieczeństwa i poprawy zdrowia pracowników podczas pracy, zwana „dyrektywą ramową". Dyrektywa ta, podobnie jak polskie prawo, czyni pracodawcę odpowiedzialnym za zapewnienie pracownikom bezpieczeństwa i ochrony zdrowia.

Zgodnie z nią, to pracodawca jest zobowiązany do zapewnienia pracownikom bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w każdym aspekcie związanym z pracą i powinien podjąć niezbędne środki w celu zapewnienia bezpieczeństwa i ochrony ich zdrowia, włączając w to:

  • zapewnienia każdemu pracownikowi odbycia szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy,
  • informowanie pracowników o zagrożeniach bezpieczeństwa i zdrowia oraz niezbędnych środkach zapobiegających ich skutkom,
  • dokonywanie oceny i zapobieganie ryzyku zawodowemu.
  • konsultowanie z pracownikami i (lub) ich przedstawicielami wszelkich działań związanych z zapewnieniem bezpiecznych i higienicznych warunków pracy
  • zapewnienie pracownikom badań lekarskich odpowiednich do zagrożeń, z jakimi stykają się podczas pracy,
  • zapewnienie środków do udzielania pierwszej pomocy, gaszenia pożarów, ewakuacji pracowników oraz zapobiegania skutkom innych nagłych zagrożeń związanych z działalnością pracodawcy.

Na podstawie dyrektywy ramowej wydano dotychczas 17 dyrektyw szczegółowych, a ponadto inne dyrektywy z zakresu bezpieczeństwa i ochrony zdrowia, z których większość dotyczy ochrony pracowników przed szkodliwymi czynnikami chemicznymi, fizycznymi i biologicznymi.

Poza w/w obowiązkami wynikającymi z dyrektywy ramowej w niemal wszystkich dyrektywach szczegółowych zawarte są postanowienia zobowiązujące pracodawców do informowania i szkolenia pracowników, oraz konsultowania z nimi lub z ich przedstawicielami wszystkich kwestii dotyczących bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników. Należą do nich między innymi następujące dyrektywy:

  • 89/655/EWG dotycząca minimalnych wymagań w dziedzinie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia przy użytkowaniu przez pracowników sprzętu roboczego podczas pracy, znowelizowana dyrektywami 95/63/WE i 2001/45/WE wdrożona do prawa polskiego Rozporządzeniem Ministra Gospodarki z 30 października 2002r. w sprawie minimalnych wymagań dotyczących bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie użytkowania maszyn przez pracowników podczas pracy (Dz. U. nr 191,poz.1596 ze zmianami. Zgodnie z tą dyrektywą pracodawca musi podjąć działania w celu upewnienia się, że pracownicy posiadają odpowiednie informacje oraz pisemne instrukcje dotyczące użytkowanego sprzętu w miejscu pracy, zawierające odpowiednie dane dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy.
  • 89/656/EWG o minimalnych wymaganiach bezpieczeństwa i ochrony zdrowia dotyczących stosowania przez pracowników środków ochrony indywidualnej w miejscu pracy - wdrożona Ministra Pracy i polityki Socjalnej z 26 września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz.. U. z 2003r nr 169, poz.1650. Dyrektywa ta zobowiązuje pracodawców do wcześniejszego poinformowania pracowników o istniejących zagrożeniach, przed którymi chronić ich będzie noszenie środków ochrony indywidualnej. Powinien też w tym celu organizować szkolenia a nawet pokazy używania środków ochrony indywidualnej.
  • 90/269/EWG w sprawie minimalnych wymagań zdrowia i bezpieczeństwa podczas ręcznego przemieszczania ciężarów w przypadku możliwości wystąpienia zagrożenia - wdrożona Rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 14 marca 2000 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy ręcznych pracach transportowych. Dyrektywa ta zobowiązuje pracodawcę do upewnienia się, czy pracownicy zostali dodatkowo właściwie przeszkoleni, jak należy w sposób prawidłowy obchodzić się z ciężarem oraz jakie ryzyko może z tego wyniknąć.
  • 90/270/EWG dotycząca minimalnych wymagań w dziedzinie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w miejscach pracy - wdrożona Rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 1 grudnia 1998 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach wyposażonych w monitory ekranowe (Dz. U. Nr 148, poz.973). Dyrektywa ta zobowiązuje pracodawcę do przeszkolenia każdego pracownika w zakresie korzystania ze stanowiska pracy z monitorem ekranowym.
  • 92/58/EWG w sprawie minimalnych wymagań dotyczących znaków bezpieczeństwa i ochrony zdrowia w miejscach pracy - wdrożona Rozporządzeniem Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 26. września 1997 r. w sprawie ogólnych przepisów bezpieczeństwa i higieny pracy (Dz. U. Nr 169, poz.1650). Do pracodawcy należy obowiązek zapewnienia pracownikom instrukcji dotyczących znaków i sygnałów bezpieczeństwa stosowanych w zakładzie pracy, zawierających w szczególności objaśnienia znaczenia znaków i sygnałów oraz zasady zachowania się pracowników w miejscach oznaczonych tymi znakami.
  • 2000/54/WE dotycząca ochrony pracowników przed ryzykiem związanym z narażeniem na czynniki biologiczne w pracy - wdrożona Rozporządzeniem Ministra Zdrowia z 22 kwietnia 2005r w sprawie szkodliwych czynników biologicznych (Dz. U. nr 81, poz..716). Dyrektywa zobowiązuje pracodawców do informowania i szkolenia pracowników oraz prowadzenia innych działań techniczno organizacyjnych w zakresie ochrony przed czynnikami biologicznymi.
  • 98/24/WE dotycząca ochrony zdrowia i bezpieczeństwa pracowników przed niebezpieczeństwem związanym ze środkami chemicznymi w miejscu pracy - wdrożona Rozporządzeniem MP i PS z 29 listopada 2002r (Dz. U. nr 217,poz. 1833).Dyrektywa ta zobowiązuje pracodawcę do informowania pracowników o ryzyku związanym z działaniem czynników chemicznych i ich zmianie oraz dopuszczalnych wartości narażenia oraz przeszkolenia pracowników w zakresie środków ostrożności i działań, które należy podjąć w celu osobistej ochrony.
  • dyrektywa 2002/44/WE dotycząca minimalnych wymagań bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników narażonych na zagrożenia spowodowane wibracją - wdrożona Rozporządzeniem Ministra Gospodarki i Pracy z 5 sierpnia 2005 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z narażeniem na hałas lub drgania mechaniczne (Dz. U. nr 157, poz.1318). Dyrektywa zobowiązuje pracodawcę do unikania i zmniejszania zagrożeń a także informowania i szkolenia pracowników, konsultacji z nimi oraz ochrony ich zdrowia.
  • Dyrektywa 2003/10/WE , która zastąpiła dyrektywę 86/188/EWG dotycząca minimalnych wymagań bezpieczeństwa i ochrony zdrowia pracowników narażonych na zagrożenie spowodowane hałasem - wdrożona Rozporządzeniem Ministra Gospodarki i Pracy z 5 sierpnia 2005 r. w sprawie bezpieczeństwa i higieny pracy przy pracach związanych z narażeniem na hałas lub drgania mechaniczne (Dz. U. nr 157, poz.1318). Dyrektywa zobowiązuje pracodawcę do unikania i zmniejszania zagrożeń a także informowania i szkolenia pracowników, konsultacji z nimi oraz ochrony ich zdrowia.

Rozdział 2. Szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy

2.1. Obowiązki pracodawców dotyczące szkoleń

Postanowienia dyrektyw unijnych dotyczące szkolenia pracowników w zakresie bezpieczeństwa i ochrony zdrowia uwzględniane są w pełni w prawie polskim. Zgodnie z art.237ł par.2 Kodeksu pracy - pracodawca jest zobowiązany zapewnić przeszkolenie pracownika w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy przed dopuszczeniem pracownika do pracy oraz prowadzenia okresowych szkoleń w tym zakresie. Szkolenia takie powinny odbywać się w czasie pracy i na koszt pracodawcy. Pracodawca jest zobowiązany zapoznawać pracowników z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy dotyczącymi wykonywanych przez nich prac, a także wydawać szczegółowe instrukcje i wskazówki dotyczące bezpieczeństwa i higieny pracy na stanowiskach pracy (art.237 4Kp).[5]

Pracodawca ma też obowiązek odbyć szkolenie w dziedzinie bhp w zakresie niezbędnym do wykonywania ciążących na nim obowiązków i powinno ono być okresowo powtarzane.

Przepisy kodeksu pracy pozwalają pracodawcy na wykonywania zadań służby bhp w swoim zakładzie pracy, ale pod pewnymi warunkami:

może to robić pracodawca posiadający ukończone szkolenie niezbędne do wykonywania zadań służby bhp i może sam wykonywać zadania tej służby, jeżeli:

  • zatrudnia do 10 pracowników lub
  • zatrudnia do 20 pracowników i jest zakwalifikowany do grupy działalności, dla której ustalono nie wyższą niż trzecią kategorię ryzyka w rozumieniu przepisów o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych(art.237 11 par.1 K. p).[6]

Ogólne obowiązki dotyczące szkolenia w dziedzinie bhp zostały uszczegółowione w wydanym na podstawie art. 237 (5) K. p. rozporządzeniu Ministra Gospodarki i Pracy z 27 lipca 2004 r. w sprawie szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy[7].

Rozporządzenie to określa:

  • szczegółowe zasady szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy,
  • zakres szkolenia
  • wymagania dotyczące treści i realizacji programów szkolenia,
  • sposób dokumentowania szkolenia,
  • przypadki, w których pracodawcy lub pracownicy mogą być zwolnieni z określonych rodzajów szkolenia.

2.2. Zakres szkoleń z dziedziny bezpieczeństwa i higieny pracy

Zgodnie z rozporządzeniem pracodawca ma obowiązek zapewnić pracownikowi odbycie odpowiedniego do rodzaju wykonywanej pracy szkolenia, w tym przekazanie mu informacji i instrukcji dotyczących zajmowanego stanowiska pracy lub wykonywanej pracy.

Szkolenie to ma na celu zapewnienie uczestnikom:

  1. zaznajamiania się z czynnikami środowiska pracy mogącymi powodować zagrożenia dla bezpieczeństwa i zdrowia pracowników podczas pracy oraz z odpowiednimi środkami i działaniami zapobiegawczymi,
  2. poznania przepisów oraz zasad bezpieczeństwa i higieny pracy w zakresie niezbędnym do wykonywania pracy w zakładzie pracy i na określonym stanowisku pracy, a także związanych z pracą obowiązków i odpowiedzialności w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy:
  3. nabycia umiejętności wykonywania pracy w sposób bezpieczny zarówno dla siebie, jak i innych osób, postępowania w sytuacjach awaryjnych oraz udzielenia pomocy osobie, która uległa wypadkowi.

Szkolenie o którym mowa może być organizowane i prowadzone zarówno przez pracodawców lub na ich zlecenie, przez jednostki organizacyjne uprawnione do prowadzenia działalności szkoleniowej w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy na podstawie przepisów o systemie oświaty.

Tylko takie jednostki organizacyjne na podstawie Ustawy z dnia 7 września 1991r. o systemie oświaty ( Dz. U. nr 67, poz.329 ze zmianami) mogą prowadzić szkolenia pracodawców, pracowników służby bhp oraz instruktorów i wykładowców tematyki bezpieczeństwa i higieny pracy. Oprócz właściwych warunków nauczania, wyposażenia w pomoce dydaktyczne i sprzęt niezbędny do pełnej realizacji programów nauczania, należy pamiętać, że ta działalność podlega nadzorowi kuratora oświaty, co w jakiś sposób gwarantuje i podnosi jakość usług szkoleniowych.

2.3. Wymagania dotyczące treści i programów szkoleń

Zarówno pracodawca organizujący i prowadzący szkolenie jak i jednostka organizacyjna będąca organizatorem szkolenia muszą zapewnić:

  1. programy poszczególnych rodzajów szkolenia, opracowane dla określonych grup stanowisk,
  2. wykładowców i instruktorów posiadających zasób wiedzy, doświadczenie zawodowe i przygotowanie dydaktyczne zapewniające właściwą realizację programów szkolenia
  3. odpowiednie warunki lokalowe do prowadzenia działalności szkoleniowej,
  4. wyposażenie dydaktyczne niezbędne do właściwej realizacji programów szkolenia,
  5. właściwy przebieg szkolenia, zgodny z opracowanymi szczegółowymi programami szkolenia
  6. prowadzenie dokumentacji w postaci:
    • programów szkolenia,
    • dzienników zajęć,
    • protokołów przebiegu egzaminów,
    • rejestru wydanych zaświadczeń.

Co powinien zawierać program określonego szkolenia określa Minister Edukacji Narodowej oraz Minister Pracy i Polityki Socjalnej w rozporządzeniu z dnia 12 października 1993r.[8] Należą do nich następujące elementy:

  1. założenia organizacyjno - programowe określające:
    • nazwę formy nauczania
    • cel edukacji
    • zakres tematyczny
    • zasady doboru uczestników
    • czas trwania i sposób organizacji
    • sposób sprawdzania efektów nauczania,
  2. plan nauczania, określaj ący w szczególności:
    • przedmioty nauczania i ich wymiar
    • rozkład zajęć
  3. program nauczania poszczególnych przedmiotów, określający:
    • treść nauczania
    • wskazówki metodyczne
    • wykaz literatury
    • wykaz niezbędnych środków dydaktycznych.

Ramowe programy szkolenia zawarte w załączniku nr 1 do rozporządzenia [9] są ramowymi wytycznymi w zakresie tematyki szkolenia, jaką należy zrealizować w toku szkolenia dla określonych grup stanowisk. Określając czas trwania szkolenia jednoznacznie ustawodawca określił czas trwania jednej godziny lekcyjnej na 45 minut.

Na podstawie ramowych programów pracodawcy bądź jednostki organizacyjne prowadzące szkolenia opracowują szczegółowe programy szkolenia (art. 7 ust.1 i 2 rozporządzenia)[10] . Programy te przechowywane są przez pracodawców przez okres ważności tych szkoleń.. Programy szkolenia muszą być dostosowane do rodzaju i warunków pracy wykonywanych przez uczestników szkolenia i muszą zawierać następujące elementy:

  • szczegółową tematykę szkolenia,
  • formy realizacji szkolenia
  • czas trwania szkolenia.

W rozporządzeniu szkoleniowym przewidziano również konieczność prowadzenia przez pracodawcę szkolenia, dla którego nie zaproponowano programu ramowego i konkretnej liczby godzin. Dotyczy ono sytuacji, gdy na terenie jednego zakładu wykonują pracę pracownicy różnych pracodawców. W takiej sytuacji pracodawca zapewnia poinformowanie pracownika innego pracodawcy o zagrożeniach dla bezpieczeństwa i zdrowia podczas pracy na terenie jego zakładu pracy. Uzyskanie tych informacji pracownik potwierdza podpisem. W rozporządzeniu nie określono, gdzie przeszkolony ma złożyć podpis. Sądzę, że ma to być podpis na oświadczeniu, w którym pracownik potwierdza, że został zapoznany z zagrożeniami podczas pracy.

Jak więc powinien wyglądać wzorcowy program szkolenia pokażę na przykładzie programu do szkolenia?

  • wstępnego ogólnego dla pracowników administracyjno biurowych
  • okresowego dla pracowników zatrudnionych na stanowiskach robotniczych,

opracowanych na podstawie wzorcowego programu szkolenia wstępnego z dziedziny bhp pracowników administracyjno-biurowych i okresowego pracowników zatrudnionych na stanowiskach robotniczych .

     (wycofano z uwagi na prawa autorskie)

L.p. Tematy nauczania Liczba godzin
1 2 3
1

1.1.Istota bezpieczeństwa i higieny pracy

1.2..Zakres obowiązków i uprawnień pracodawcy, pracowników oraz poszczególnych komórek organizacyjnych zakładu pracy i organizacji społecznych w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

1.3. Odpowiedzialność za naruszenie przepisów lub zasad bezpieczeństwa i higieny pracy

0,6
2.

1.1.   Zasady poruszania się na terenie zakładu pracy.

1.2.   Zagrożenia wypadkowe i zagrożenia dla zdrowia występujące w zakładzie i podstawowe środki zapobiegawcze

0,5
3

Podstawowe zasady bezpieczeństwa i higieny pracy związane z obsługą urządzeń technicznych oraz transportem wewnątrzzakładowym

0,4
4. 0,5  
5.

5.1. Podstawowe zasady ochrony przeciwpożarowej oraz postępowania w razie pożaru

5.2. Postępowanie w razie wypadku, w tym organizacja i zasady udzielania pierwszej pomocy

1
Razem Min.3  

 

2.4. Rodzaje i formy szkoleń z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy

W systemie szkoleń z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy istnieją obecnie dwa rodzaje szkoleń:

  • szkolenie wstępne,
  • szkolenie okresowe.

2.5. Instruktaż jako forma szkolenia wstępnego

Szkolenie wstępne jest przeprowadzane w formie instruktażu, według programów opracowanych dla poszczególnych grup stanowisk i obejmuje ono:

  1. szkolenie wstępne ogólne zwane dalej „instruktażem ogólnym",
  2. szkolenie wstępne na stanowisku pracy, zwane dalej „instruktażem stanowiskowym"

W potocznym znaczeniu słowo instruktaż, znaczy tyle, co przekazanie niezb ędnych informacji do działania w określonej dziedzinie.

Z poradnika „Materiały szkoleniowe w zakresie metod prowadzenia instruktażu stanowiskowego" [12] wynika, że - instruktaż albo omówienie stanowi metodę towarzyszącą pokazowi lub ćwiczeniom. Termin instruktażu jest szerszy od omówienia. Instruktaż może być ustny lub pisemny. Jedną z form instruktażu jest instruktaż słowno-poglądowy, w skład którego wchodzą takie metody jak: opis, wyjaśnienie, opowiadanie, pogadanka i pokaz.

2.5.1. Szkolenie wstępne ogólne

Instruktaż ogólny w zakresie bhp powinien zapewnić uczestnikom szkolenia zapoznanie się z:

  • podstawowymi przepisami bezpieczeństwa i higieny pracy zawartymi w Kodeksie pracy, w układach zbiorowych pracy, w regulaminie pracy,
  • przepisami oraz zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy obowiązującymi w danym zakładzie pracy,
  • zasadami udzielania pierwszej pomocy w razie wypadku.

Odbywają go przed dopuszczeniem do pracy wszyscy nowo zatrudnieni pracownicy, studenci odbywający u pracodawcy praktykę studencką oraz uczniowie szkół zawodowych zatrudnieni w celu praktycznej nauki zawodu.

Instruktaż ogólny prowadzi pracownik służby bezpieczeństwa i higieny pracy lub osoba wykonująca u pracodawcy zadania tej służby, lub też pracownik wyznaczony przez pracodawcę posiadający zasób wiedzy i umiejętności zapewniające właściwą realizację programu instruktażu.

2.5.2. Szkolenie wstępne stanowiskowe

Instruktaż stanowiskowy powinien zapewnić uczestnikom szkolenia zapoznanie się z:

  • czynnikami środowiska pracy występującymi na ich stanowiskach pracy
  • ryzykiem zawodowym związanym z wykonywaną pracą,
  • sposobami ochrony przed zagrożeniami, jakie mogą powodować te czynniki,
  • metodami bezpiecznego wykonywania pracy na tych stanowiskach.

Instruktaż stanowiskowy przeprowadza się dla:

  • pracownika zatrudnionego na stanowisku robotniczym oraz innym, na którym występuje narażenie na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych lub niebezpiecznych
  • pracownika przenoszonego na stanowisko, o którym mowa wyżej,
  • ucznia odbywającego praktyczną naukę zawodu oraz
  • studenta odbywającego praktykę studencką.

Godne uwagi jest to, iż pracownik wykonujący pracę na kilku stanowiskach pracy powinien odbyć instruktaż stanowiskowy na każdym z tych stanowisk..

Zaś w przypadku wprowadzenia na stanowiskach robotniczych oraz innych, na których występuje narażenie na działanie czynników szkodliwych dla zdrowia, uciążliwych i niebezpiecznych - zmian warunków techniczno-organizacyjnych, a w szczególności

  • zmian organizacji stanowisk pracy,
  • zmian procesów technologicznych,
  • wprowadzenia do stosowania substancji o działaniu szkodliwym dla zdrowia albo niebezpiecznym oraz nowych lub zmienionych narzędzi, maszyn i innych urządzeń - pracownik zatrudniony na tym stanowisku odbywa instruktaż stanowiskowy przygotowujący go do bezpiecznego wykonywania pracy w zmienionych warunkach. Tematyka i czas trwania instruktażu stanowiskowego powinny być uzależnione od rodzaju i zakresu wprowadzonych na stanowisku zmian.

Generalnie czas trwania instruktażu stanowiskowego winien być uzależniony od przygotowania zawodowego pracownika, dotychczasowego stażu pracy oraz rodzaju pracy i zagrożeń występujących na stanowisku pracy, na którym pracownik ma być zatrudniony.

Nie może on być jednak krótszy niż 8 godzin, a dla pracowników administracyjno - biurowych nie mniej niż 2 godziny.

Instruktaż stanowiskowy może prowadzić:

  • wyznaczona przez pracodawcę osoba kierująca pracownikami
  • pracodawca,

pod warunkiem, że posiadają odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie zawodowe oraz są przeszkolone w zakresie metod prowadzenia instruktażu stanowiskowego.

Instruktaż stanowiskowy kończy się sprawdzianem wiedzy i umiejętności z zakresu wykonywania pracy zgodnie z przepisami oraz zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy, stanowiącym podstawę dopuszczenia pracownika do wykonywania pracy na określonym stanowisku. Odbycie instruktażu ogólnego i stanowiskowego pracownik potwierdza na piśmie w karcie szkolenia wstępnego, która jest przechowywana w aktach osobowych pracownika.

2.6. Formy i rodzaje szkoleń okresowych

Szkolenie okresowe może być prowadzone w formach enumeratywnie określonych przez ustawodawcę.: instruktażu, kursu, seminarium lub samokształcenia kierowanego.

W poradniku „Bhp w praktyce" formy te zilustrowane są następująco:

  • instruktaż - to szkolenie lub doskonalenie, podczas którego odbywa się teoretyczne i praktyczne przekazywanie wiadomości w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.
  • kurs -to szkolenie lub doskonalenie w zakresie bhp, obejmujące zajęcia teoretyczne lub praktyczne w wymiarze od 30 do 200godzin,
  • seminarium - rozumiane jako szkolenie lub doskonalenie w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy, obejmujące od 10 do 60 godzin zajęć teoretycznych i praktycznych,
  • samokształcenie kierowane - to nic innego jak szkolenie lub doskonalenie w zakresie bhp, obejmujące zajęcia teoretyczne i praktyczne oraz naukę własną pracowników.

Szkolenie okresowe musi być prowadzone według programów opracowanych na podstawie ramowych programów szkolenia dla poszczególnych grup stanowisk i dotyczy:

  • pracodawców i innych osób kierujących pracownikami (kierownicy, mistrzowie, brygadziści),
  • pracowników zatrudnionych na stanowiskach robotniczych,
  • pracowników inżynieryjno-technicznych (projektanci, konstruktorzy maszyn, i innych urządzeń technicznych, technologów i organizatorów produkcji)
  • pracowników służby bezpieczeństwa i higieny pracy i inne osoby wykonujące zadania tej służby,
  • pracowników administracyjno -biurowych i innych osób, których charakter pracy wiąże się z narażeniem na czynniki szkodliwe dla zdrowia, uciążliwe lub niebezpieczne albo z odpowiedzialnością w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Środki dydaktyczne, jakie można wykorzystać na szkoleniach okresowych to:

  • film szkoleniowy
  • rzutnik i folie
  • projektor i prezentacje szkoleniowe
  • tablice poglądowe
  • wzorcowo urządzone stanowisko pracy
  • telewizor, magnetowid i kasety video
  • przekroje gaśnic
  • znaki ewakuacyjne
  • tablica i kreda

2.6.1.Szkolenia okresowe pracodawców i osób kierujących pracownikami

Stan bezpieczeństwa i higieny pracy w zakładzie zależy w dużej mierze od dobrej organizacji pracy i właściwego nadzoru nad jej wykonywaniem. Za realizację tych zadań w zakładzie odpowiedzialna jest kadra kierownicza. Zgodnie z art.212 Kodeksu pracy [13] osoba kierująca pracownikami jest obowiązana:

  • organizować stanowiska pracy zgodnie z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy,
  • dbać o sprawność środków ochrony indywidualnej oraz ich stosowanie zgodnie z ich przeznaczeniem
  • organizować, przygotowywać i prowadzić prace, uwzględniając zabezpieczenie pracowników przed wypadkami przy pracy, chorobami zawodowymi i innymi chorobami związanymi z warunkami środowiska pracy,
  • dbać o bezpieczny i higi eniczny stan pomieszczeń pracy i wyposażenia technicznego, a także o sprawność środków ochrony zbiorowej i ich stosowanie zgodnie z przeznaczeniem,
  • egzekwować przestrzeganie przez pracowników przepisów i zasad bezpieczeństwa i higieny pracy
  • zapewniać wykonanie zaleceń lekarza sprawującego opiekę zdrowotną nad pracownikami.

Rozporządzenie szkoleniowe zobowiązuje pracodawcę do przeprowadzenia pierwszego szkolenia okresowego osób kierujących pracownikami w okresie do 6 miesięcy od rozpoczęcia pracy na tych stanowiskach. Wiąże się to z koniecznością szybkiego poinformowania pracodawcy i pracownika na temat zagrożeń występujących w procesach pracy oraz oceny ryzyka związanego z tymi zagrożeniami. W trakcie krótkiego instruktażu ogólnego i stanowiskowego trudno jest przekazać wiedzę i wykształcić umiejętności na temat ochrony przed zagrożeniami, postępowania w razie wypadku oraz w sytuacjach awaryjnych, czy kształtowania warunków pracy w sposób zgodny z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy.

Celem szkolenie okresowe pracodawców i innych osób kierujących pracownikami jest aktualizacja i ugruntowanie wiedzy i umiejętności w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy, a w szczególności z zakresu:

  • oceny zagrożeń występujących w procesach pracy, oraz ryzyka związanego z tymi zagrożeniami,
  • kształtowania bezpiecznych i higienicznych warunków pracy,
  • ochrony pracowników przed zagrożeniami związanymi z wykonywaną pracą.

Szkolenie jest przeznaczone dla:

  • pracodawców, w tym osób kierujących przedsiębiorstwami państwowymi, spółkami, zakładami prywatnymi, urzędami, spółdzielniami,
  • innych osób kierujących pracownikami (mistrzów, brygadzistów, kierowników wydziałów i innych komórek organizacyjnych).

Szkolenie to powinno odbywać się nie rzadziej niż raz na pięć lat i należy zorganizować je w formie: kursu, seminarium lub samokształcenia kierowanego na podstawie szczegółowego programu szkolenia opracowanego przez organizatora szkolenia i musi trwać co najmniej 16 godzin.

Podczas szkolenia konieczne jest stosowanie odpowiednich środków dydaktycznych, w szczególności filmów, folii do wyświetlania informacji oraz tablic.

Uczestnicy szkolenia organizowanego w formie samokształcenia kierowanego powinni otrzymać materiały umożliwiające przyswojenie problematyki objętej programem szkolenia. Moim zdaniem uczestnicy innych form tego szkolenia również powinni otrzymać takie materiały szkoleniowe, do których można wrócić w sytuacji, gdy trzeba rozwiązać jakiś problem. Polecam poradniki dla pracodawców oraz osób kierujących pracownikami opracowane i wydawane przez „Tarbonus" z Tarnobrzega.

Szkolenie osób będących pracodawcami prowadzi jednostka organizacyjna uprawniona do prowadzenia działalności szkoleniowej.

2.6.2. Szkolenie okresowe pracodawców wykonujących zadania służby bezpieczeństwa i higieny pracy

Celem szkolenia tego jest uzyskanie przez uczestników szkolenia wiedzy i umiejętności w zakresie:

  • identyfikacji i analizy zagrożeń zawodowych oraz oceny ryzyka związanego z tymi zagrożeniami
  • prowadzenia kontroli i oceny stanu bezpieczeństwa i higieny pracy, w tym przestrzegania przepisów i zasad bhp,
  • organizowania przedsięwzięć mających na celu zapewnienie pracownikom bezpieczeństwa i ochrony zdrowia,
  • metod eliminowania lub ograniczenia oddziaływania na pracowników czynników szkodliwych dla zdrowia i niebezpiecznych,
  • ustalania okoliczności i przyczyn wypadków przy pracy oraz chorób zawodowych, a także określania niezbędnych działań profilaktycznych,
  • metod organizacji szkolenia w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy,
  • popularyzacji problematyki bezpieczeństwa i higieny pracy .

Szkolenie przeznaczone jest dla pracodawców, którzy na podstawie art. 237 par.1[14] Kodeksu pracy będą wykonywali w swoim zakładzie pracy zadania służby bezpieczeństwa i higieny pracy. Szkolenie powinno być zorganizowane w formie kursu lub seminarium - z uwzględnieniem ćwiczeń oraz z wykorzystaniem odpowiednich pomocy dydaktycznych, a w szczególności filmów, tablic, folii do wyświetlania informacji, programów komputerowych, materiałów do ćwiczeń. Uczestnicy szkolenia powinni otrzymać materiały umożliwiające przyswojenie problematyki objętej programem szkolenia. Szczegółowy program szkolenia opracowany na podstawie ramowego programu powinien uwzględnić problematykę i przepisy dotyczące przemysłu, z którego wywodzą się uczestnicy szkolenia. Minimalna liczba godzin szkolenia nie powinna być mniejsza niż 64 godziny lekcyjne, w tym 6 godzin ćwiczeń. Organizatorem szkolenie nie może być sam pracodawca, lecz jednostka organizacyjna uprawniona do prowadzenia działalności szkoleniowej.

2.6.3. Szkolenia okresowe pracowników zatrudnionych na stanowiskach robotniczych

Celem szkolenia okresowego tej grupy pracowników jest rozszerzenie i pogłębienie wiedzy oraz umiejętności w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy zdobytych na wcześniejszych szkoleniach poprzez:

  • zaznajomienie z nowymi przepisami i zasadami bhp związanymi z wykonywaną pracą,
  • zaznajomienie uczestników z zagrożeniami związanymi z wykonywaną pracą,
  • zapoznanie z metodami ochrony przed występującymi w procesie pracy zagrożeniami,
  • zaznajomienie z zasadami postępowania w razie wypadków i w sytuacjach zagrożeń.

Szkolenie okresowe pracowników zatrudnionych na stanowiskach robotniczych przeprowadza się nie rzadziej niż raz na trzy lata, zaś na stanowiskach robotniczych, na których występują szczególnie duże zagrożenia dla bezpieczeństwa lub zdrowia pracowników, nie rzadziej niż raz w roku..

Pracodawca po konsultacji z pracownikami lub ich przedstawicielami ustala częstotliwość i czas trwania szkoleń okresowych pracowników zatrudnionych na określonych stanowiskach, biorąc pod uwagę rodzaj i warunki wykonywania prac na tych stanowiskach.

Pierwsze szkolenie okresowe osób zatrudnionych na stanowiskach robotniczych przeprowadza się w okresie 12 miesięcy od rozpoczęcia pracy na tych stanowiskach. Niesie to ze sobą niebezpieczeństwo takie, iż pracownik może przez długi okres nie być poddany szkoleniu okresowemu z powodu zatrudniania go w różnych zakładach na okres krótszy niż 12 miesięcy, co pracodawcy często praktykują.

Szkolenie okresowe dla pracowników zatrudnionych na stanowiskach robotniczych powinno być zorganizowane w formie instruktażu i trwać co najmniej 8 godzin. Organizatorem takiego szkolenia może być zarówno pracodawca jak też firma uprawniona do prowadzenia działalności szkoleniowej i prowadzone jest na podstawie programów szkoleniowych.

2.6.4. Szkolenia okresowe pracowników inżynieryjno-technicznych

Celem szkolenia tej grupy zawodowej pracowników jest aktualizacja i uzupełnienie wiedzy oraz umiejętności, a w szczególności w zakresie:

  • identyfikacji i oceny zagrożeń występujących w procesach pracy,
  • organizacji pracy i stanowisk pracy zgodnie z wymaganiami bhp oraz ergonomii,
  • metod likwidacji lub ograniczenia zagrożeń czynnikami występującymi w środowisku pracy.

Uczestnikami szkolenia są pracownicy inżynieryjno-techniczni zakładów pracy, a w szczególności:

  • projektantów,
  • konstruktorów,
  • technologów, organizatorów produkcji.

Przy kompletowaniu grup pracowników do szkolenia należy brać pod uwagę podo bieństwo prac wykonywanych przez uczestników szkolenia.

Szkolenie powinno być zorganizowane na podstawie szczegółowego, programu

szkolenia opracowanego przez organizatora szkolenia odrębnie dla każdej z grup pracowników inżynieryjno-technicznych (projektantów, konstruktorów i technologów).

i należy przeprowadzić je w formie: kursu, seminarium lub samokształcenia kierowanego i nie może trwa mniej niż 16 godzin.

Uczestnicy szkolenia organizowanego w formie samokształcenia kierowanego powinni otrzymać materiały umożliwiające przyswojenie problematyki objętej programem szkolenia.

2.6.5. Szkolenie okresowe pracowników służby bezpieczeństwa i higieny pracy i osób wykonujących zadania tej służby

Celem szkolenia okresowego pracowników służby bezpieczeństwa i higieny pracy oraz osób wykonujących zadania tej służby jest aktualizacja oraz uzupełnienie wiedzy i umiejętności, w szczególności z zakresu:

  • przepisów prawnych dotyczących bezpieczeństwa higieny pracy,
  • analizy i oceny zagrożeń oraz metod oceny ryzyka związanego z tymi zagrożeniami,
  • organizacji oraz metod kształtowania bezpiecznych oraz higienicznych warunków pracy
  • pomocy w rozwiązywaniu trudnych problemów z dziedziny bezpieczeństwa i higieny pracy.

Szkolenie winno trwać nie mniej niż 32 godziny ( w tym 4 godziny ćwiczeń) i być zorganizowane w formie kursu lub seminarium albo samokształcenia kierowanego, z uwzględnieniem ćwiczeń oraz wykorzystaniem odpowiednich pomocy dydaktycznych, a w szczególności filmów, tablic, folii do wyświetlania informacji, programów komputerowych, materiałów do ćwiczeń.

Uczestnicy szkolenia organizowanego w formie samokształcenia kierowanego powinni otrzymać materiały umożliwiające przyswojenie problematyki objętej programem szkolenia.

Organizatorem szkolenia nie może być pracodawca, lecz firma uprawniona do prowadzenia działalności szkoleniowej.

2.6.6. Szkolenie okresowe pracowników administracyjno-biurowych

Szkolenie przeznaczone jest dla pracowników administracyjno-biurowych, w tym zatrudnionych przy obsłudze monitorów ekranowych, a także:

  • pracowników placówek służby zdrowia,
  • pracowników szkół i innych placówek oświatowo-wychowawczych,
  • pracowników jednostek naukowo-badawczych,
  • innych pracowników, których charakter pracy wiąże się z narażeniem na czynniki szkodliwe dla zdrowia, uciążliwe lub niebezpieczne albo z odpowiedzialnością w zakresie bezpieczeństwa i higieny pracy.

Celem szkolenia jest aktualizacja i uzupełnienie wiedzy i umiejętności w szczególności z zakresu:

  • oceny zagrożeń związanych z wykonywaną pracą,
  • metod ochrony przed zagrożeniami dla zdrowia i bezpieczeństwa pracowników,
  • kształtowania warunków pracy w sposób zgodny z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy,
  • postępowania w razie wypadku oraz sytuacjach awaryjnych.

Szkolenie winno być zorganizowane w formie kursu lub seminarium albo samokształcenia kierowanego. Podczas szkolenia konieczne jest stosowanie odpowiednich pomocy dydaktycznych, a w szczególności filmów, tablic, folii do wyświetlania informacji.

Szkolenie powinno trwać nie mniej niż 8 godzin lekcyjnych.

Uczestnicy szkolenia organizowanego w formie samokształcenia kierowanego powinni otrzymać materiały umożliwiające przyswojenie problematyki objętej programem szkolenia.

2.7. Sposób dokumentowania i sprawdzania efektów szkolenia

Zgodnie z rozporządzeniem szkoleniowym, szkolenie okresowe kończy się egzaminem sprawdzającym przyswojenie przez uczestników wiedzy, objętej programem szkolenia oraz umiejętności wykonywania lub organizowania pracy, zgodnie z przepisami i zasadami bezpieczeństwa i higieny pracy.

Jest to nic innego jak kontrola efektywności dydaktycznej i odbywa się poprzez egzamin ustny lub pisemny. Powtórzę za autorem artykułu T. Rzek opublikowanym w nr 4/2005 Atestu[15] „W procesie kształcenia i doskonalenia poza wiedzą teoretyczną, bardzo istotne znaczenie ma sprawdzenie zdobytych umiejętności praktycznych i umiejętności wiązania teorii z praktyką ( w przyszłości skutkuje to odpowiednim zachowaniem pracowników w procesie pracy.)"

Specyfika przedmiotu wskazuje, że zastosowany test egzaminacyjny, określający wiedzę i zachowanie robotników, winien być ogólny, sprawdzający umiejętność postępowania w sytuacjach zagrożenia i reagowania na nie, racjonalizację stanowiska pracy i ochrony zdrowia, których znajomość przez uczestników jest nieodzowna "

Natomiast konstrukcja pytań testu dla kadry kierowniczej powinna polegać na wyborze problemu.

Zaliczenie testu następuje w przypadku prawidłowej odpowiedzi na taką ilość pytań, aby osiągnąć 75-80% możliwych do zdobycia w danym teście punktów.

Odbycie szkolenia okresowego organizator szkolenia potwierdza wydaniem zaświadczenia, którego odpis przechowywany jest w aktach osobowych pracownika.

2.8. Inne szkolenia poprawiające bezpieczeństwo pracy zatrudnionych pracowników

Poza rozporządzeniem szkoleniowym jest szereg innych rozporządzeń obligujących pracodawców do organizowania szkoleń przed przystąpieniem do określonych prac niebezpiecznych.

Jednym z nich jest rozporządzenie Ministra Gospodarki i Pracy z dnia 14.X.2005r. w sprawie zasad bezpieczeństwa i higieny pracy przy zabezpieczaniu i usuwaniu wyrobów zawierających azbest oraz programu szkolenia w zakresie bezpiecznego użytkowania takich wyrobów.[16]

Podmioty gospodarcze, w których wykonywane są czynności zabezpieczania i usuwania wyrobów zawierających azbest zobowiązane są przeszkolić zarówno pracodawców, osoby kierujące pracownikami jak i pracowników wykonujących te prace wg określonego programu zawartego w rozporządzeniu.

Oprócz szkoleń obligatoryjnych, wynikających z ustaw lub rozporządzeń bezpośrednio - istnieje wiele sytuacji w życiu, z których należy wyciągać wnioski w miarę szybko, najlepiej przed szkodą. Tak jak każdy przepis dotyczący bezpieczeństwa pracy ma swoją genezę w sytuacji, które się w życiu zdarzyły i spowodowały jakiś uraz lub śmierć, tak samo istnieje nieraz potrzeba zorganizowania szkolenia, które może kogoś przed czymś ochronić, a nawet uratować życie.

Jako przykładem posłużę się tragedią, która miała miejsce w styczniu 2006r. w Katowicach - gdzie na oczach ludzi zawaliła się konstrukcja hali targowej, która spowodowała śmierć 65 osób. Przyczyną tragedii była prawdopodobnie duża ilość śniegu na dachu hali. Podobne sytuacje zdarzyły się w tych dniach w innych miastach, choć na szczęście już bez ofiar w ludziach.

Abstrahując od tego, czy z prawa budowlanego wynika obowiązek odśnieżania dachów przez zarządców budynków, to na pewno istnieje obowiązek utrzymania budynku w należytym stanie technicznym, czyli takim, by nie zagrażał on życiu ludzi.

Użytkownicy i właściciele budynków użyteczności publicznej muszą raz w roku sprawdzić stan dachów i wentylacji, a raz na pięć lat - całą konstrukcję obiektu i instalację elektryczną.

Po tragedii do jakiej doszło w Katowicach, w Polsce masowo sprawdzane są dachy, a także wyjścia ewakuacyjne w wielkich centrach handlowych i wystawienniczych.

I już są pierwsze skutki tych akcji, giną ludzie, którzy biorą w nich udział, gdyż nie są do tego przygotowani, a co za tym idzie dobrze zabezpieczeni. Przypadkowo szuka się ludzi odważnych, lub takich, którzy zdecydują się na wszystko, byle za jakieś pieniądze. Nie ma czasu n a szkolenie i przygotowanie ludzi do tego zajęcia. A jest to przecież bardzo duże zagrożenie. Należałoby najpierw przeszkolić ludzi w zakresie przepisów regulujących wykonywanie prac na wysokości, zagrożeń przy tych pracach i zasad bezpiecznego wykonywania prac przy usuwaniu śniegu z płaszczyzn dachowych.

Zakres szkolenia i zasady doboru uczestników tegoż szkolenia przedstawiam w programie szkolenia doskonalącego w zakresie bezpiecznego wykonywania prac niebezpiecznych na wysokości, przy usuwaniu śniegu z powierzchni dachów. Szkolenie przewidziane jest na 6 godzin, a wiedza, którą zdobędą pracownicy, na pewno w dużym stopniu zmniejszy zagrożenia występujące w środowisku pracy. Poza tym ważną rzeczą jest to, kto może pracować na wysokości, a więc zaświadczenie lekarza medycyny pracy o braku przeciwwskazań do pracy na wysokości.

Program szkolenia doskonalącego w zakresie bezpiecznego wykonywania prac niebezpiecznych na wysokości
(usuwanie śniegu z powierzchni dachowych)

Rozdział 3. Jak zapewnić dobrą jakość szkoleń

3.1. Dobry wykładowca - kto to taki?

Nowe rozporządzenie szkoleniowe wyszło naprzeciw postulatom zmierzającym do poprawienia jakości szkoleń i usprawnienia procesu dydaktycznego.

Obowiązkiem organizatora i prowadzącego szkolenie w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy jest zapewnienie, aby wykładowcy i instruktorzy posiadali odpowiedni zasób wiedzy i doświadczenia zawodowego. Jakie kwalifikacje powinien spełniać dobry wykładowca - tego rozporządzenie nie określa - przede wszystkim powinien być bardzo dobrze merytorycznie przygotowany. Musi mieć świadomość, iż grupa, którą szkoli - to często specjaliści podnoszący swoje kwalifikacje, lub robotnicy mający długi staż i dobre przygotowanie zawodowe. Musi być więc przygotowany na pytania i mieć świadomość, iż słuchacze nie przyjmują wiedzy bezkrytycznie.

Według ustawodawcy osoby, które mogą prowadzić szkolenie wstępne ogólne w dziedzinie bezpieczeństwa i higieny pracy to:

  • pracownicy służby bhp,
  • osoby wykonujące u pracodawcy zadania służby bhp lub pracownicy wyznaczeni przez pracodawcę, posiadający wiedzę i umiejętności zapewniające właściwą realizację programu instruktażu.

Instruktaż stanowiskowy będzie natomiast przeprowadzać wyznaczona przez pracodawcę osoba kierująca pracownikami lub sam pracodawca, o ile będą posiadać odpowiednie kwalifikacje i doświadczenie zawodowe oraz będą przeszkoleni w zakresie metod prowadzenia instruktażu stanowiskowego.

Oprócz dobrego przygotowania merytorycznego wykładowcy, o powodzeniu szkolenia decyduje również sposób przekazywania, gest, mimika, poczucie humoru czy też umiejętność zainteresowania słuchacza. Słuchacze cenią też u wykładowcy doświadczenie, którym oni często mogą się pochwalić. Cenne są te z komentarze przepisów i ich własne interpretacje.

Warto też przypomnieć cechy dobrego wykładowcy - prezentera.

  • dobre przygotowanie (fundament),
  • pewność siebie,
  • koncentracja,
  • entuzjazm,
  • swoboda,
  • zindywidualizowany sposób mówienia,
  • skromność i szacunek dla słuchacza.

Prezenter - wykładowca musi pamiętać, iż publiczność ocenia jego wiarygodność, a więc już na początku prezentacji, z chwilą przedstawienia się powinien dawać pozytywne sygnały pozawerbalne i utrzymywać stały kontakt wzrokowy.

Przedstawiając temat szkolenia należy zaznaczyć wagę i znaczenie przedmiotu dla publiczności, powtórzyć i zilustrować tytuł prezentacji, przedstawić plan i poinformować ile czasu zajmie prezentacja i kiedy będzie dobry moment na zadawanie pytań.

Aby skupić uwagę publiczności, należy odwoływać się do jej doświadczeń, ale i podkreślić nowości i nowatorstwo w zakresie omawianego zagadnienia.

Dobry wykładowca stara się utrzymać zainteresowanie publiczności poprzez to, że:

  • mówi z energią i entuzjazmem,
  • podchodzi do ludzi, nie izoluje się od nich,
  • zmienia głos i natężenie głosu,
  • podkreśla gestem to co mówi,
  • uśmiecha się,
  • używa pomocy wizualnych,
  • korzysta z humoru,
  • posługuje się pamiętnymi określeniami,
  • zachęca publiczność do przypominania tego co już powiedział.

Bardzo ważny jest początek prezentacji, lecz nie mniej ważne jest jej zakończenie.

Gdy wykładowca zrobi to efektownie zagwarantuje, że to co przekazywał jest wiarygodne:

  • należy dać pozytywny sygnał werbalny zbliżającego się zakończenia,
  • przez cały czas utrzymywać kontakt wzrokowy,
  • odwołać się do pytań, które zadał na początku,
  • podsumować swój temat w 3 punktach,
  • podziękować za uwagę,
  • zaprosić do zadawania pytań,

Bardzo istotną sprawą jest też to, jakimi środkami dydaktycznymi posługuje się wykładowca. Suchy wykład i tablica to już powinna być przeszłość.

Po każdym szkoleniu ważne jest przeprowadzenie ankiety, pozwalającej ocenić wykładowcę a analiza tych ankiet jest cenną weryfikacją wykładowców.

Innym powodem do podnoszenia rzetelności realizacji procesu szkoleniowego jest obowiązek opracowywania przez organizatora i pozostawiania u pracodawcy programu szkolenia. Pozwoli to organom nadzoru ocenić sposób realizacji procesu szkoleniowego.

3.2. Przygotowanie materiałów do prezentacji szkoleniowej i jej prowadzenie

Wykorzystanie nowoczesnych środków dydaktycznych w edukacji jest jednym z determinantów optymalizujących współczesny proces kształcenia. W epoce lawinowego rozwoju elektroniki i nowych technologii nowoczesne środki nauczania powinny spełniać rolę o wiele bardziej istotną niż kiedykolwiek dotąd. Wydaje się, iż w efektywnym ich użyciu w procesie edukacyjnym tkwi potencjalnie najważniejsze źródło postępu dydaktycznego. Mimo znacznej chłonności ludzi kształcących się - z nowych, atrakcyjnych nośników informacji, nowoczesne rozwiązania oferty edukacyjnej na etapach kształcenia są ciągle mniej niż skromne. Przeważająca większość nauczycieli, jakkolwiek używa komputera do pisania tekstów- to nie ma pomysłu w jaki sposób, bądź nie chce wykorzystywać tego medium w trakcie zajęć, obawiając się kłopotów, ośmieszenia z powodu mniejszego stopnia wtajemniczenia informatycznego niż audytorium. Ta kwestia nie jest kwestią wstydliwą, bo jest rzeczą naturalną i zrozumiałą, że w tej dziedzinie wiele możemy nauczyć się od ludzi młodych, nawet naszych dzieci.

Wykładowcy zagadnień bhp unikają sprzętu elektronicznego w trakcie szkoleń i nie wykorzystują projekcji komputerowych na sali dydaktycznej takich jak, Internet i prezentacje multimedialne czy wideo na swoich zajęciach. Niewielu wykładowców decyduje się w tr akcie zajęć emitować tradycyjnie filmy dydaktyczne.

Bywa i tak, że wykładowca posługuje się foliogramem, gdzie matrycą była strona z odbitym na ksero długim tekstem pisanym czcionką 11 lub 12, która nie jest czytelna nawet dla stojącego blisko ekranu pseudowykładowcy. Dla wykonania czytelnego komunikatu na foliogramie potrzebna jest przynajmniej czcionka 18-punktowa..

Co to jest więc prezentacja i jak powinna wyglądać dobra prezentacja zagadnień z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy?

Prezentacja to forma komunikowania się dzięki której możemy przekazywać uczestnikom procesu kształcenia treści, oraz efektywnie wpływać na ich opinie i postawy. Inaczej mówiąc to technika komunikacji międzyludzkiej wykorzystująca różne techniki perswazyjne. A też sztuka przekazywania złożonych treści w sposób atrakcyjny, zrozumiały i przekonywujący.

Celem prezentacji powinno być:

  • pozyskanie uwagi słuchaczy,
  • zainteresowanie słuchaczy,
  • wzbudzenie chęci posiadania rozwiązania,
  • doprowadzenie do pożądanego przez nas działania np. wdrożenia pomysłu.

Dobra prezentacja utrzymuje, zaskakuje, dynamizuje uwagę uczestnika zajęć. Tak pozyskana wiedza utrzymuje się wtedy długo w świadomości odbiorców.

Jak więc skutecznie przygotować prezentację?

Zanim zabierzemy się do przygotowywania prezentacji trzeba mieć jasno sprecyzowany cel - musisz wiedzieć co chcesz osiągnąć za pomocą prezentacji. Warto zastanowić się do jakiej publiczności kierujemy naszą prezentację - a więc co słuchacze już wiedzą, czego oczekują po mojej prezentacji, jaki jest ich stosunek do tematu i do mnie.

Zanim rozpoczniesz prezentację sprawdź zrozumienie zagadnienie, sporządzając listę podstawowych pytań, na które musisz sam odpowiedzieć. No i w końcu zbuduj plan prezentacji, który pozwoli ci płynnie poruszać się po zagadnieniu.

Prezentacja jest skuteczniejsza, gdy kierowana jest do kilku zmysłów

- nie tylko do słuchu, ale także wzroku, ale nawet dotyku czy też węchu. Pamiętajmy, że większość ludzi to wzrokowcy, dlatego częściej przekaz powinien być opracowany w formie wizualnej

Przekaz aktywizujący kilka zmysłów zapewnia lepsze zrozumienie i zapamiętanie informacji w nich zawartych.. Przekaz wizualny w trakcie szkolenia jest więc niezbędny (Gnitecki 1997, s.97). Powinien być stosowany częściej na wszystkich szkoleniach bhp, niż dzieje się to na co dzień. Oczywiście sam obraz nie zastąpi innych form przekazu, gdyż każdy człowiek odbiera bodźce wielokanałowo

Informacje stają się po trzech dniach zapamiętane w następującym stopniu:

  • W 10% - gdy są słyszane,
  • W 20% - gdy są widziane,
  • W 65% - gdy są słyszane i widziane

Stąd wniosek sam się nasuwa, iż dobra wizualizacja powinna być poparta znakomitym komentarzem.

Z praktyki jako wykładowca, jak też jako słuchacz na różnych szkoleniach - wyniosłam następujące zasady:

  • Przekaz musi świadczyć o kompetencji wykładowcy,
  • Przekaz musi być wizualny,
  • Treści muszą być przekazywane ciekawie i „żywo"
  • Przekaz musi być zrozumiały,
  • Przekaz musi zaciekawić, zainteresować, można czasem zdenerwować - ale nigdy zanudzić słuchacza.

Wizualizacja naszego szkolenia ma szczególne znaczenie wobec szerszego audytorium, (powyżej 20-25 osób) gdzie nie można nawiązać bezpośrednich relacji z każdym słuchaczem.. Co zatem czynić? Oto kilka wskazówek (za J.Lindstone 1988):

  • Dbać o prostotę,
  • Używać możliwie najmniejszej liczby słów,
  • Używać słów kluczowych, zwrotów, powtarzać je,
  • Wykorzystać wizualizację dla zebrania prezentacji w całości,
  • Raczej stosować wykresy niż liczby.

Warto też - za wspomnianym autorem - wskazać, czego nauczyciel robić nie powinien:

  • Nie rywalizować ze swoimi pomocami, pozwolić im mówić za siebie,
  • Nie przedstawiać obrazów bez ich objaśnienia,
  • Nie mówić do swoich obrazów.

Etapy prezentacji:

  • Produkcja prezentacji,
  • Próba generalna,
  • Przygotowanie warunków zewnętrznych(komfort odbioru bodźców),
  • Wykonanie zadania prezentacyjnego,
  • Podsumowanie i ewaluacja uczestników.

Zasady pracy z prezentacją:

  • Każdy wypracowuje sobie (z czasem) własny styl prezentacji
  • Konsekwencja w doskonaleniu warsztatu tworzenia.
  • Oryginalność i rzeczowość.
  • Wiara i entuzjazm.
  • Sympatia do kształconych.
  • Umiejętność dopasowania się do odbiorcy.
  • Pewność siebie - „siła przebicia".

Zasady pracy ze slajdem w prezentacji PowerPoint.

Optymalna prezentacja winna w sposób przemyślany uwzględnić między innymi:

  • Ilość slajdów w prezentacji.
  • Szablon i typografię oraz kolorystykę.
  • Standaryzację i estetykę.
  • Wstawianie grafik, sekwencji animowanych, dźwięku.
  • Permanentną zmianę na lepsze, nowe, poprawione.
  • Prawa autorskie.

Uzupełnieniem powyższej specyfikacji mogą być wskazania dotyczące czcionki.

Zaleca się pewien stały jej rodzaj, ewentualnie z możliwością zastosowania kursywy. Wielkość czcionki to minimum 20, zaś zalecana 32 punkty

typograficzne. Im mniej treści na slajdzie (esencja), tym lepiej dla recepcji odbiorcy.

Interesującą kwestią dla odbiorcy i prezentera jest dobór tła dla prezentacji. Wpływa ono, na estetyczną i motywacyjną funkcję przekazu. W zależności od charakteru, intencji, celu prezentacji - kwestią zasadniczą może być właśnie kolor tła. I tak:

  • kolor czerwony - pobudza ciśnienie krwi, przyspiesza bicie serca, jest skutecznym tłem dla prezentacji ofertowych, sprzedażowych i motywacyjnych o charakterze emocjonalnym.
  • Kolor czarny - symbolizuje dominację nad emocjami. Efektywne tło dla prezentacji finansowych i poważnych.
  • Kolor zielony - zachęca do nawiązania interakcji, wyrażenia opinii. Dobry do prezentacji integracyjnych.
  • Kolor żółty - optymistyczny, radosny. Nie powinien być używany na spotkaniach biznesowych, może rozpraszać uwagę.
  • Kolor niebieski - kojarzy się ze spokojem, wiarygodnością i bezpieczeństwem, wycisza. Może stanowić tło do treści często używanych.
  • Kolor szary - neutralny, wywołuje uczucie niezaangażowania. bezstronny. Dobry do suchych przekazów i sprawozdań.
  • Kolor fioletowy - dobry jako tło dla prezentacji humorystycznych. Symbolizuje treść magiczną, nierealną.

Wydaje się, że dla potrzeb dydaktycznych dobrym tłem może być kolor niebieski lub zielony. Litery winny „łagodnie kontrastować„ z tłem. Na tle niebieskim dobrze prezentuje się tekst w kolorze białym., zaś na tle zielonym - w mocnej czerwieni.

Co możemy uzyskać stosując program prezentacyjny PowerPoint?

Najczęściej pozwala on na przygotowanie i precyzyjne sterowanie ekspozycją kolejnych slajdów. Na przyjemnym w odbiorze kolorowym tle sytuujemy tekst, obraz, czy wykres, bądź też ich kombinację. Prezentacja multimedialna powstaje wówczas, gdy zastosujemy podkład muzyczny lub komentarz słowny. Wzmacniamy recepcję odbiorcy, jeżeli włączymy do prezentacji sekwencje animowane lub wideo, a także przenikanie jednego obrazu w drugi. Wówczas prezentacja może przypominać projekcję filmową.

Ewalua cja prezentacji.

Ocena prezentacji - jak każdych zajęć dydaktycznych stanowi istotny element pozyskiwania wiedzy, gdyż dostarcza informacji zwrotnych na temat sposobu jej prowadzenia, atrakcyjności przekazywanych treści, skuteczności ich oddziaływania oraz jakości przygotowanych materiałów. Po prezentacji warto rozdać uczestnikom ankiety. Warto dowiedzieć się, czy i w jakim stopniu cel został osiągnięty, która część prezentacji wypadła szczególnie dobrze i dlaczego, co należy jeszcze usprawnić, o jakie treści i materiały należy uzupełnić szkolenie.

Tak prowadzona ocena pozwoli na uświadomienie sobie mocnych i słabych stron prezentacji i szkolenia. Ten, kto tego nie czyni tkwi w błogim przeświadczeniu o swojej doskonałości, a stąd tylko krok do pychy i niepowodzeń.

ZAKOŃCZENIE

W świetle przeprowadzonych wywodów należy stwierdzić, że przygotowanie wykładowców do szkoleń z zakresu bezpieczeństwa i higieny pracy przy użyciu metod aktywizujących z wykorzystaniem nowoczesnych interaktywnych mediów stanowi gwarancję, że zagadnienie to będzie dobrze opanowane przez różne grupy pracownicze,

a co za tym idzie zastosowane przy wypełnianiu codziennych obowiązków na stanowisku pracy.

Wiąże się to jeszcze z czymś najistotniejszym - zmniejszeniem wypadkowości przy pracy, co potwierdzają analizy przyczyn wypadków, które pracodawca ma obowiązek przeprowadzać.

Osoby prowadzące szkolenia z zakresu bhp warto objąć szeroką ofertą szkoleniową na kursach z zakresu medializowania uprawianej edukacji, by sprostali wyzwaniom teraźniejszości i przyszłości bezpieczeństwa i higieny pracy.

Wykładowcy, pragnąc kształtować nowy model pracownika twórczego, rozważnego, otwartego na wszystko co nowe, potrafiącego i chcącego się uczyć, znającego i przestrzegającego przepisy i zasady bezpieczeństwa i higieny pracy - sami takimi muszą się stać.

I na koniec cytat:

„ Od czego zależy przyszłość edukacji?

........najważniejsze byłoby szkolenie nauczycieli.

Nie wystarczy tylko czytać o najnowszych technikach.

Trzeba zostać przeszkolonym w ich stosowaniu, tak jak kształci się aktora.

Potem można przekazywać je innym (..)To będzie nowa fala przyszłości".

Dryden G.,Vos J. Rewolucja w uczeniu, Poznań, s.451.

LITERATURA

  1. Anioł A i S.: Materiały szkoleniowe w zakresie metod prowadzenia instruktażu stanowiskowego, Wydawnictwo Tarbonus, Tarnobrzeg 2003.
  2. Dryden G.,Vos J. Rewolucja w uczeniu, Poznań, s.451.,2000
  3. Gnitecki J.: Metodologiczne problemy wizualizacji i obrazowania językowego uczniów w przestrzeni edukacyjnej, Media i Edukacja - program i tezy, UAM Poznań,1997.
  4. Grygrowski D.: Prezentacja multimedialna w edukacji, W:Media i Edukacja, UAM Poznań,2000.
  5. Kuśmierz S.: Bezpieczeństwo i higiena pracy, Tarbonus, Tarnobrzeg 2000.
  6. Nycz T.: Konstytucyjne gwarancje bezpiecznych i higienicznych warunków pracy Wydawnictwo Tarbonus, Tarnobrzeg 2000.
  7. Rączkowski B.: BHP w praktyce, Wydawnictwo ODDK, Gdańsk 2005.
  8. Słownik języka polskiego, PWN, 1988.
  9. Werner K.: Wzorcowe programy szkoleń w dziedzinie bhp po 1.XI.2005, Tarbonus, Tarnobrzeg 2005.

[1] Słownik języka polskiego, PWN, Warszawa 1988

[2] Konstytucja RP -ustawa zasadnicza z dn.2.04.1997r. (Dz.U. Nr 78,poz.483)

[3] Kodeks pracy - ustawa z dnia 27 czerwca 1974r. (j.t. Dz.U z 1998r. nr 21 ze zm.)

[4] Rączkowski B. „BHP w praktyce", ODDK Gdańsk 2005.

[5] Kodeks pracy

[6] tamże

[7] Rozporządzenie MGiP z 27 lipca 2004,DU nr 180, poz.1860 ze zmianami

[8] Rozporządzenie MEN oraz MPiPS z dnia 12.X.1993r. (D.U. Nr 103, poz.472 ze zmianami).

[9] Rozporządzenie MGiP z 27.07.2004r.

[10] tamże

[11] Wzorcowe programy szkoleń w dziedzinie bhp po 1 lipca 2005, Wydawnictwo Tarbonus, Tarnobrzeg 2005

[12] Anioł A. Anioł S. "Materiały szkoleniowe w zakresie metod prowadzenia instruktażu Stanowiskowego", Tarbonus 2003

[13] op.cit.

[14] op.cit.

[15] Rzek T. Atest nr 4/2005

[16] Rozporządzenie MGiP z 14.X.2005r. (Dz. U. Nr 216, poz.1824)

lewy prawy
Projekt + CMS: Jan Domański